14
اسفندPersian Moons Name
1400
53 بازدید

خلاصه کتاب سبک شناسی معماری ایرانی(بخش ششم: شیوه آذری)

سبک شناسی معماری ایرانی(بخش ششم: شیوه آذری)
نام کتاب: سبک شناسی معماری ایرانی
ناشر: انتشارات سروش دانش
نویسنده: دکتر محمدکریم پیرنیا
تدوین و گردآوری: دکتر غلامحسین معماریان
ویراستار: مهندس علی محمد رنجبر کرمانی
صفحه آرا: علی تصدیقیان
تصویر روی جلد: رولف بنی از کتاب ایران پل فیروزه
در بخش ششم این کتاب، نویسنده به معرفی شیوه آذری میپردازد. معماری شیوه آذری شامل دو دوره است. دوره نخست از زمان هولاگو و پایتخت شدن مراغه و دوره دوم آن از زمان تیمور و پایتختی سمرقند شروع میشود. در دوره دوم معماران بزرگی مثل قوام الدین شیرازی و پسرش غیاث الدین شیرازی و زین العابدین شیرازی در خراسان کار کردند.
ویژگی زمانی در این شیوه بسیار دیده میشود. در آن زمان بود که نیاز به ساختمان های گوناگون داشتند که باید خیلی زود آماده میشدند به همین خاطر به روند ساختمان سازی سرعت بخشیدند و از پیمون بندی و بهره گیری از عناصر یکسان استفاده کردند تا اثرشان به اندام و سازوار باشد. علاوه بر این با از بین رفتن تعدادی از هنرمندان و معماران در دوره نخست این شیوه، ساختمان هایی ساخته شد که در آن ها کمی و نادرستی هایی دیده میشود و حتی در انتخاب جای شهرها هم نیز اشتباه کرده بودند.
یکی از ویژگی های دیگر معماری این شیوه استفاده بیشتر از هندسه در طراحی معماری است و گوناگونی طرح ها بیشتر از شیوه های قبل است. بهره گیری از هندسه در پلان ساختمان ها و بیرون زدگی و تو رفتگی در آنها کاملا دیده میشود. همچنین مقیاس ساختمان سازی در این شیوه بسیار بزرگ است که در شیوه های قبل سابقه نداشت. مثل گنبد سلطانیه و مسجد علیشاه تبریز. و در این شیوه انواع نقشه با میانسرای چهار ایوانی برای مسجدها و مدرسه ها بکار رفته بود. در دوره دوم آرامگاه ها مثل گذشته برونگرا و پلان چهارگوشه بودند. نمونه آن ارسن شاه زنده سمرقند بود که بیشتر آنها چهارگوش و دارای گنبدهای دو پوسته گسسته ناری هستند.
نیارش شیوه آذری:
در این شیوه تفاوتی در نیارش ساختمان ها اتفاق افتاد.
در دوره اول که زمان آمیختگی شیوه های پیشین با معماری بومی آذربایجان بود، از”چفد کلیل آذری”که در آن موقع رواج داشت استفاده شد. این چفد در همه جای ایران به همین نام شناخته میشد. همچنین در این شیوه چفد”پنج او هفت”را تغییر دادند. این چفد را با توجه به نام اش به گونه ای میزدند که نسبت افراز به نیم دهانه، پنج به هفت میشد. چفد بدست آمده پایداری چفت پنج او هفت را نداشت و زیر فشار بار ترک برمیداشت. این اشتباه را بعدها قوام الدین شیرازی و زین العابدین شیرازی درست کردند. در این شیوه چفد “چمانه”هم بسیار استفاده میشد. چفد اصلی در تاق آهنگ مسجد جامع یزد چمانه است. گنبدی که با چفد چمانه زده شود “سبویی” نام دارد.گنبد سلطانیه سبویی است.
از چفد “شبدری تند و کند” در ساخت پوشش بیرونی گنبدهای دو پوسته گسسته ناری بهره گیری شد. در این شیوه از این گنبد بسیار استفاده کردند. چون علاوه بر پوشاندن ساختمان، از لحاظ شکلی و نمادی نیز گزینه مناسبی بود. بسیاری از ساختمان های خراسان این گنبد را دارند.
در این شیوه برای ساخت گنبد گسسته، دیوارهایی به نام “خشخاشی”ساخته میشد که خود گنبد روی این دیوارها سوار میشد. پایه(ساقه) گنبد به دو صورت ساخته میشد:”گریو” و یا “اربانه” که بلندای گریو گاهی به 10 متر میرسید، مانند گریو گنبد بارگاه مطهر حضرت امام رضا، گنبد مسجد گوهرشاد مشهد، مسجد میرچخماق یزد، گور امیر در سمرقند و… البته از گنبدهای دو پوسته پیوسته نیز در برخی ساختمان ها استفاده شده است. مانند، آرامگاه سید رکن الدین یزد و مسجد ازیران و مواردی دیگر…
در شیوه آذری از چند گونه تاق بهره گیری میشده است. مثل تاق آهنگ، تاق کلنبو و تاق و تویزه،که میان تویزه های آن به صورت “کجاوه” و “خوانچه پوش” پر شده است. تاق آهنگ بیشتر در سمرقند و بخارا برای پوشش ایوان، راهرو و برخی فضاهای دیگر بکار میرفته است. تاق و تویزه به گونه خوانچه پوش، در “تنبی” یا شبستان های بزرگ دو سوی گنبدخانه مسجد جامع یزد بکار رفته است. بخصوص از کاربندی برای پرکردن بین تویزه ها بسیار بهره گرفته شده است. به طور کلی کاربندی و بهره گیری از پیمون در فضاها در این شیوه برای بوجود آوردن اندام های یکسان و یکنواخت در ساختمان و در پوشش ها برای فضاهایی که اندازه گوناگون داشتند بوده است. نمونه بسیار از کاربندی را میتوان در مدرسه غیاثیه خرگرد و آرامگاه شیخ جام و بسیاری ساختمان های دیگر یافت.
آرایه های سبک آذری
در شیوه رازی، آجرکاری نماسازی همراه با سفت کاری انجام میشد و ساختمان پایدارتر و نماسازی آن ماندگارتر در می آمد، اما در شیوه آذری، اول ساختمان را با خشت یا آجر و سنگ لاشه یا کلنگی با شتاب و به صورت زیره یعنی بدون نما سفت کاری میشد و در مرحله بعد نماسازی به آن اضافه میشد که یا به صورت پوسته ای از آجر،گره سازی آجری و گل انداز و رگچین بود یا با گچ، اندود و نقاشی روی آن انجام میشد. گاهی هم گره سازی آجری با کاشی و گره سازی (معقلی) برای آمود بکار میرفت. کم کم استفاده از آجر کم شد و به جای آن کاشی (سفال لعابدار) و سفال نگارین با نگاره های برجسته (مهری) استفاده شد.
یکی دیگر از گونه های آمود، “کاشی تراش” یا “معرق کاری” در این شیوه بسیار پیشرفت کرد و سپس در دوره دوم این شیوه بهره گیری از “کاشی هفت رنگ”و “کاشی خشتی”در برخی ساختمان ها باب شد.
نویسنده در ادامه بخش، به معرفی کامل آثار شیوه آذری مثل تخت سلیمان، گنبد سلطانیه، مسجد جامع علیشاه، ارسن بسطام، مسجد جامع ورامین، مسجد جامع یزد، آرامگاه سید رکن الدین، آرامگاه شیخ صفی الدین، بارگاه و حرم حضرت امام رضا، مسجد گوهرشاد، مدرسه دودر، مدرسه غیاثیه خرگرد، مسجد میرچخماق، آرامگاه شیخ احمدجام و مسجد کبود تبریز پرداخته است. در ادامه این مطلب، به معرفی دو مورد از شاخص ترین آثار این سبک میپردازیم:
گنبد سلطانیه
با شکوه ترین ساختمان شیوه آذری و شاید کل معماری ایران گنبد سلطانیه است(703 تا 710 قمری) که در کنار آن آرامگاه سلطان محمد خدابنده(الجایتو) ساخته شده است. از ارسن بزرگ سلطانیه که دربرگیرنده بیمارستان، خانقاه و میانسرای بزرگ آن بوده، تنها گنبدخانه و آرامگاه الجایتو (تربت خانه) باقی مانده است.
این میانسرا شاید به اندازه دو برابر میدان نقش جهان اصفهان بوده است، که فضای تربت خانه بعدها به آن افزوده شده است. تهرنگ گنبدخانه هشت پهلو می باشد، در جلوی آن ایوانی بوده که آثارش هنوز دیده میشود. گنبد دو پوسته پیوسته دارد که دهانه ان 24گز است و “خود” آن روی دنده های باربر ساخته شده و چفد پایه آن”چمانه”است که گنبد سبویی ساخته است. ویژگی نیارشی و ساختمانی این گنبد آنچنان است که دانشمندی چون پروفسور سن پائولوزی، رئیس وقت دانشکده معماری فلورانس، ساختمان گنبد کلیسای”سانتاماریا دل فوره”در شهر فلورانس ایتالیا را برگرفته از این گنبد میداند.نبدی کشیده شده و نوک تیز بر روی پلان دایره ای شکل که قطر آن تقریبا همان 26 متر است، قرار گرفته است. نوک گنبد تا کف زمین 50 متر ارتفاع دارد.
نمای درونی گنبدخانه دو بار با گونه های گره سازی درهم(کاشی آجر)، کاشی کاری و سفال پیش بر و کاشی مهری و سفال مهری آمود شده است که بخشی از آن امروزه بجا مانده است و بعدها روی این آمود را گچ اندود کرده اند. از دیگر آمودها “گچ بری پته”در زیر گنبد است، که در آن گچ را روی کرباس آهاردار میکشیدند و پس از خودگیری در جای خود می نشاندند.
مسجد کبودتبریز
این مسجد آواز قوی شیوه آذری است(870 قمری) و به فیروزه اسلام نام آور بوده است. تهرنگ این مسجد که بدون میانسرا می باشد از مسجد شاه ولی تفت برگرفته شده است و پس از آن در مسجد شیخ لطف الله بکار رفت. این مسجد در سال 870 قمری ساخته شده و به دلیل سردی هوای تبریز به صورت برونگرا ساخته شده است. مسجد گنبدخانه ای دارد که گرداگرد آن را شبستان ها فرا گرفته است. محراب نخستین مسجد ویران شده و جای آن درگاه کردند، پیش از آن از دو سوی محراب رفت و آمد میکردند.
همه اندام این مسجد با کاشی آجر (معقلی) و کاشی تراش (معرق) آمود شده است.کتیبه ای از شعر فارسی دارد که با خط زیبای نستعلیق نوشته شده است. درآیگاه اصلی مسجد زمانی چارچوب مرمرین داشته و در دو سوی سردر،  نگاره های چهار باهو (چلیپا) وچهار پیلی(چلیپای شکسته) پیدا میشود که هردو از کهن ترین نگاره های ایرانی هستند. این نگاره ها در حمله روس ها کنده شده اند. جای درگاه و پنجره های کنونی هم درست نیست.
در این مسجد افزون بر ساخت گنبد ساده و بی شکنج، چند گونه ریزه کاری هنر آرایشی بکار رفته است. کاشی آجر(معقلی)، معرق، کتیبه برجسته و کاربندی های گوناگون …