14
اسفندPersian Moons Name
1400
53 بازدید

خلاصه کتاب سبک شناسی معماری ایرانی (بخش پنجم: شیوه رازی)

سبک شناسی معماری ایرانی (بخش پنجم: شیوه رازی)
نام کتاب: سبک شناسی معماری ایرانی
ناشر: انتشارات سروش دانش
نویسنده: دکتر محمدکریم پیرنیا
تدوین و گردآوری: دکتر غلامحسین معماریان
ویراستار: مهندس علی محمد رنجبر کرمانی
صفحه آرا: علی تصدیقیان
تصویر روی جلد: رولف بنی از کتاب ایران پل فیروزه
در بخش پنجم این کتاب، سبک معماری رازی معرفی میشود. در این بخش این چنین آمده است که: شیوه رازی چهارمین شیوه معماری ایرانی است که همه ویژگی های شیوه های پیشین را به بهترین شکل دارد. در این شیوه نغزکاری شیوه پارسی،شکوه شیوه پارتی و ریزه کاری شیوه خراسانی را باهم پدیدار میشود. آغاز این شیوه از شمال بوده اما در شهر ری پا گرفته و بهترین ساختمانهایش در شهر ری ساخته شده اند گرچه در پی غارت بدست محمود غزنوی از بین رفته اند. شیوه رازی از زمان آل زیار شروع شده و تا خوارزمشاهیان ادامه پیدا کرد. این نکته هم وجود دارد که در اواخر شیوه خراسانی بناهایی داریم که بیشتر به شیوه رازی نزدیک هستند. بنای مقبره امیر اسماعیل سامانی،مزار ارسلان جاذب و مناره ایاز با وجود اشتراک زمانی با شیوه خراسانی از بناهای اولیه شیوه رازی هستند.
از لحاظ تاریخی این سبک معماری شامل دوره های سلسله ای آل زیار، آل بویه، غزنوی و سلجوقی میشود که به اختصار میتوانیم بگوییم یکی از افرادی که در دستگاه طالبیه بسر میبرد اسفار پسر شیرویه بود که پس از مدتی بین او و مرداویج کدورتی ایجاد شد که درنهایت جنگ بین آنها، اسفار به قتل رسید و با فتح مرداویج دولت آل زیار تشکیل یافت. دیگر دولت که در این دوره حکومت میکردند آل بویه بودند.
شهر ری یا راز محل پیدایش و رشد شیوه رازی بود. آنطور که در کتاب هفت اقلیم آمده این شهر دارای شش هزار مدرسه و چهارصد حمام، هزاروهفتصد مناره، پانزده هزارو سی و پنج یخ چاه، چهارصد و پنجاه عصارخانه، و… که بر عدد این مکان ها شک دارند اما این اعداد بر بزرگی و عظمت شهر ری در آن زمان دلالت دارد که متاسفانه این شهر در زمان چنگیز غارت و تخریب شد.
معماری شیوه رازی
در اواخر شیوه خراسانی ساختمان هایی ساخته شدند که به شیوه رازی نزدیک شده بودند و آنها را میتوان بین این دو شیوه جا داد مثل: مقبره امیر اسماعیل سامانی، مزار ارسلان جاذب و …
در شیوه رازی ساختمان هایی با کارکردهای مختلف ساخته شدند مثل: آرامگاه برجی و میل ها. این آرامگاه های برجی بیشتر به ریخت چهار گوشه، پنج گوشه، شش گوشه، هشت گوشه و استوانه و گرداگرد آنها پره دار یا ساده ساخته میشدند. نمونه پنج گوشه آن گور بابا رکن الدین در اصفهان و نمونه پره دار آنگنبد قابوس است. میل ها برج های راهنما برای مسافران در بیابان بودند و افزون بر راهنما بودن گور سازنده خود نیز بودند.(مثل میل رادکان و میل رسکت)
در شیوه رازی برخی مسجدهای دارای شبستان ستوندار به چهارایوانی تبدیل شدند. ایوان یکی از فضاهایی بود که در معماری پیش از اسلام ساخته شد و در دوره رازی دوباره بکار گرفته شدند. با برداشتن ستونهای نزدیک به محراب مسجد و ستونهای میانی در پهلوهای میانسرا، مسجد را به میانسرایی با چهار ایوان و یک گنبدخانه، روی طرح شبستانی تبدیل کردند. نمونه آن مسجد جامع اصفهان و مسجد جامع اردستان. مسجد زواره نخستین مسجدی بوده که از ابتدا به صورت چهارایوانی ساخته شده اما کاووش های جدید نشان میدهد قبل از آن بنایی در آن محل وجود داشته است.
نیارش شیوه رازی:
در شیوه رازی ساخت تاق و گنبد بسیار پیشرفت کرد و گونه های چفد تیزه دار برای تاق و گنبد استفاده میکردند. بجای تاق ساده آهنگ از تاق های چهاربخش،کاربندی، تاق کلنبو و تاق چهار ترک بهره میبردند. گنبدها هم به روش های مختلف ساخته میشد.گنبد گسسته رک که در شمال ایران ساخته میشد در ری و مرکز ایران هم ساخته شد. نخستین گنبد گسسته نار در برج خرقان ساخته شد و بعدها نمونه پیشرفته تر آن در شیراز بگونه ترک دار ساخته شد. گنبد خاگی با چفد مازه دار در گنبد تاج الملک مسجد جامع اصفهان بکار گرفته شد. گنبدهای دو پوسته پیوسته نیز در مسجدهای برسیان جامع اردستان و جامع زواره ساخته شدند.
از لحاظ روش ساخت نمونه کامل گنبد ترکین با تویزه در این شیوه ساخته شد. نمونه های آن گنبد نظام الملک در مسجد جامع اصفهان گنبد مسجد برسیان و گنبد مسجد جامع اردستان می باشد. این روش گنبد سازی در شیوه آذری پیشرفت کرد و بزرگترین گنبد ترکین در سلطانیه ساخته شد.
در شیوه رازی ساختمان از بنیاد و پای بست با مصالح مرغوب برپا میشد و با آجرهای کوچک و بزرگ و نازک و ستبر نمای آن را می آراستند. یکی از مصالح مهم در شیوه رازی آجر پیش بر است که بگونه سفال لعابدار یا بی لعاب بکار میرفته است. البته از زمان ایلامیان کاربرد داشت و آن را نگهدارنده نمای ساختمان میدانستند.
در شیوه رازی نگاره هایی با خط های شکسته و مستقیم که بیشتر با آجر کار میشده پیدا شده است.گره سازی با آجر و کاشی که معلقی نامیده میشده از این شیوه آغاز شده بود. در این روش تکه هایی از کاشی مثل نگین و به صورت ساده در بین آجرکاری استفاده میکردند که نمای زیبایی را می ساخت. قدیمی ترین نمونه آن در برج خواجه اتابک در کرمان کار شده که در آن تکه های کاشی با گچ دور سازی شده و سپس با گره سازی آجری کار شده است.
در شیوه آذری چون از کاشی در نمای ساختمان بسیار استفاده شده ساختمان تا اندازه ای جلوه خود را از دست داده.
گونه های گچ بری در معماری ایران که در شیوه رازی با نغزکاری بسیار بکار میرفته چنین هستند:
1.گچ بری “شیرشکری”با برجستگی کم
2.گچ بری “برجسته”با برجستگی بیشتر
3.گچ بری”زبره” با رجستگی بیشتر بدن ساییدگی گوشه ها
4.گچ بری”برهشته” با برجستگی زیاد
گونه دیگر از گچبری “گچ تراش” بوده که در شیوه های دیگر کمتر بکار رفته است. روش کار اینطوری بود که گچ را با رنگ های مختلف مخلوط میکردن وقتی که سفت شد آن را به شکل هایی که میخواستند می بریدند و مثل کاشی معرق کنار هم میچیدند و نگاره ای رو میساختند. نمونه این کار در مشهد اردهال و در محراب مسجد میدان ساوه
از آرایه های دیگر این شیوه که کاربرد ساختمانی هم دارد تاق پتکانه مانند تاق روی محراب مسجد جامع نایین است است که مثل کاربندی شده است. یکی از نمونه های دیگر کاربندی گونه اختری شانزده در مسجد جامع اردستان پیدا میشود.
کتاب در ادامه به بررسی کامل چند نمونه از آثار شاخص این سبک مثل مقبره امیر اسماعیل سامانی، گنبد قابوس،  آرامگاه ارسلان جاذب، دروازه امام یزد، برج های خرقان، مسجد جامع اصفهان، مسجد برسیان، شاه عبدالعظیم، مسجد جامع گلپایگان، مسجد جامع قزوین، رباط شرف، مسجد جامع زواره، مسجد جامع اردستان، گنبد سرخ مراغه و گنبد کبود مراغه پرداخته است.  در ادامه مطلب به اختصار به معرفی دو مورد از شاخص ترین آثار این سبک میپردازیم:
گنبد قابوس
گنبد قابوس یکی از خوش تناسب ترین ساختمان های جهان در سده چهارم است که در شهر گرگان در سال 397 هجری ساخته شده است. این ساختمان یک میل راهنماست که هم نشان شهر بوده و هم گور قابووس بنیان کننده آن. یک کتیبه گرداگرد میل بالا و پایین هست که نشان میدهد ساختمان در زمان خود قابوس ساخته شده و تاریخ ساخت به هجری و هم سال یزدگردی آورده شده. بلندای ساختمان 52گز(حدود55/5 متر) است. ده پاپیل دورتادور گرداگرد استوانه آن قرار گرفته. این ساختمان گنبد رک دارد و پوشش زیرین بستو با خیز زیاد است، چون اگر هر چفد دیگری بکار میرفت تاب نمی آورد. احتمالا بین دو گنبد پر نیست و صندوقه چینی شده است.
آجرهای بکار رفته پیش بر است چون ریشه ای مانند دم داشته و هیچ آرایه آجری ای جز کتیبه آن در نما دیده نمیشود و گل اندازی نشده است. بندهای افقی و عمودی بین آجرها به اندازه نیم بهر است. در بالای درگاه ورودی گنبد، نقش یا داغ گونه ای طرح پتکانه دیده میشود که میتوان آنرا کهن ترین پتکانه دانست.
برج های خرقان:
برج های خرقان به فاصله زمانی کمی از هم ساخته شدند.یکی از گنبدها گور تکین فرزند صدقه و دیگری گور پسر اولسیز است. معمار برج قدیمی تر “محمد…زنجانی” و معمار برج دومی “ابوالمعالی محمدبن…زنجانی” آمده است.
زمینه این برجها هشت گوشه است و در هرگوشه از بیرون یک پیلک دارد.این دو گنبد از کهن ترین نمونه گنبدهای دو پوسته گسسته هستند.آجر چینی نمای آن نگاره های گوناگونی از گره چینی و گل انداز دارد و روی پیلک ها آجرکاری “حصیری” کار شده است و درمیان دو پیلک و درهر پهلو آجرکاری “بادبزنی” است.کوردر ها و لچکی های بالای چفدها هر کدام نگاره ای جدا دارند و کلا دنیایی از نقش و نگاره پدید آورده اند.