14
اسفندPersian Moons Name
1400
51 بازدید

خلاصه کتاب سبک شناسی معماری ایرانی(بخش چهارم: شیوه خراسانی)

سبک شناسی معماری ایرانی(بخش چهارم: شیوه خراسانی)

نام کتاب: سبک شناسی معماری ایرانی

ناشر: انتشارات سروش دانش

نویسنده: دکتر محمدکریم پیرنیا

تدوین و گردآوری: دکتر غلامحسین معماریان

ویراستار: مهندس علی محمد رنجبر کرمانی

صفحه آرا: علی تصدیقیان

تصویر روی جلد: رولف بنی از کتاب ایران پل فیروزه

 

در بخش چهارم کتاب، نویسنده به معرفی سبک خراسانی میردازد. در کتاب آمده است که از شش شیوه معماری ایرانی، دو شیوه پارسی و پارتی مربوط به پیش از اسلام و چهار شیوه خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی مربوط به دوران پس از اسلام است. کتاب بر اصالت این شیوه ها تاکیید دارد و بیان میکند گرچه غربی ها اصرار دارند برای شیوه های پس از اسلام نام هایی مثل اموی و عباسی را بکار ببرند اما ما میدانیم هیچ یک از این کشورها نمیتوانند در معماری کشوری که پیشینه معماری چندهزار ساله دارد کارساز باشد چون خود معماری ارزشمندی نداشتند.

دگرگونی های تاریخی و فرهنگی در ایران از سده اول تا چهارم رخ داد. فرمان روایی ساسانیان در سال 652 هجری توسط اعراب تمام شد و با ورود دین اسلام روزگار تازه ای برای ایرانیان آغاز شد. در آن سالها قیام و شورش هایی در ایران با هدف استقلال و بیرون رفتن از سلطه اعراب رخ داد. اولین این جنبش ها در خراسان در سال 129 هجری قمری به راه افتاد و توانست حکومت را از امویان به عباسیان برساند. در همان حال که حکومت صفاریان تشکیل میشد یکی دیگر از سلسله های ایران بنام سامانیان، در ماورالنهر مشغول تحکیم بنیان قدرت خود بود. دوره حکومت این سلسله از سال 261 تا 389 به طول انجامید و مرکز حکومت آن، شهر بخارا بود.

معماری شیوه خراسانی:

این شیوه در سده اول هجری بوجود آمد و تا سده چهارم ادامه یافت. آنچه درباره فرهنگ آن زمان پیداست این است که دگرگونی های فرهنگی بیشتر در خراسان اتفاق می افتاد. خراسان زادگاه نخستین نمونه های هنر و معماری اسلامی است و از آنجا به شهرهایی چون دامغان، یزد و… می رسید. با پدیدار شدن اسلام، دگرگونی هایی در ساختمان سازی رخ داد که چنین بودند:

1.ساختمان ها پس از اسلام، مردم وار تر ساخته شدند.

پس از اسلام با الگو گرفتن از باورهای اسلامی ساختمانها “مردم وارتر”شدند. گرچه قبل از آن در شیوه پارتی مردم واری و پرهیز از بیهودگی نمایان بود ولی پس از اسلام این ارزشها بیشتر نمودار شد.

پس از شیوه خراسانی، درشیوه های آذری و رازی دوباره ساختمانها را شکوهمند ساختند و از مردم واری دور شدند مثل سردر مسجد جامع یزد.

2.ویژگی دوم تغییر در کیفیت ساختمان سازی است.

در شیوه های پیشین (پارسی و پارتی) بنابر شرایط ساختمان سازی کیفیت ویژه ای داشت. برای نمونه در شیوه پارتی در روزگار اشکانیان، ساختمان ها با سنگ پاکتراش و با ریزه کاری بیشتری ساخته میشد اما در دوره دوم، زمان ساسانیان، چون به ساختمانهای بیشتری نیاز داشتند ساختمانها را با سنگ لاشه می ساختند بدین گونه کیفیت ساختمان سازی افت میکرد. این پدیده پس از اسلام هم رخ داد روشن است که ساختمان های شیوه آذری هرگز به کیفیت زمان رازی  که سبک قبل خود بود رخ نداد. یا درشیوه اصفهانی ساختمان با شتاب و سرعت بیشتری ساخته میشد چون در آن زمان به تعداد بیشتری بنا نیاز بود.

  1. از لحاظ نیارشی این سبک با سبک پارتی تفاوتی نکرد.

از دیدگاه نیارشی ساختمان سازی خراسانی با شیوه پارتی تفاوتی نداشت. در این شیوه هم چفد های مازه دار(بیز یا مرغانه ای) بکار میرفت. اما بلندای پاکار چفدها را کم میگرفتند، معمولا کمی بلند تر از قد یک انسان بود و اینگونه بود که بلندای ساختمان را کوتاه می ساختند. بیشتر تاق ها، آهنگ و با چفدهای مازه دار بود و از تاق چهار بخش یا کلنبو بکار گرفته نشده است.

  1. استفاده از ساختمایه های بوم آورد.

ساختمایه ای که در شیوه خراسانی زیاد بکار گرفته میشد “بوم آورد یا ایدری” بوده. یعنی آن را از خود محل ساخت تهیه میکردند نه از جاهای دیگر. برای نمونه در مسجد جامع فهرج، دیوارهای چینه ای از گل فهرج و ستونها از خشت است.

 

معماری مسجد

یکی از ساختمان هایی که از سبک خراسانی پدیدار شد و در معماری ایران همواره جایگاه ارزشمندی داشت مسجد بود. معماری مسجدهای نخستین برگرفته از تهرنگ مسجد مدینه بود. همانطور که در تاریخ گفته شده جایگاه مسجد توسط شتر پیامبر انتخاب شده بود. سپس پیامبر دستور داده بودند سنگ های لاشه را از نزدیک ترین کوه بکنند و برای ساخت دیوار بدون ملات به صورت خشکه استفاده کنند. ارتفاع مسجد تا ارتفاع بلند ترین مرد عرب وقتی دستهایش رو به آسمان بلند باشد، بود.

پس از دیوار چینی روی بخشی از آن را پوشاندند و برای این کار از ساختمایه هایی که بدرد دیگری نمیخورد استفاده کردند مثل پوست چهار پایان که سرپناهی در برابر آفتاب سوزان بود. همچنین از تنه نخل های خشک یا درختان بی بار برای تیر و ستون استفاده کردند. پس از پوشاندن روی فرسب ها (تیر) با نی روی آنها را پوست حیوانات میکشیدند. اندازه این شبستان چیزی نزدیک به 5/6 * 5/7 متر بود.

پس از مسجد قبا این اولین فضای ساخته شده به عنوان مسجد در تاریخ اسلام بود. درکنار این مسجد زمینی با دیوارک (پرچین کوتاه) بود که بعدها این فضا را برای یاران فداکار اسلام که همیشه با پیامبر بودند یک سکوی سرپوشیده (صفه) ساختند. این گونه طرح توسط مسلمانان به ایران رسید و در مسجدها ایران هم بکار گرفته شد.

به طور کلی ویژگی های معماری این شیوه بدین گونه است:

1.سادگی بسیار در طراحی

2.پرهیز از بیهودگی

3.مردم واری

4.بهره گیری از ساختمایه های بوم آورد

کتاب در ادامه به معرفی و بررسی نمونه بنا های این سبک مثل مسجد جامع فهرج، مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع نایین، مسجد جامع اردستان و مسجد جامع نیریز مپردازد. در ادامه مطلب به معرفی مختصر از دو مورد از بناهای این دوره میپردازیم:

تاریخانه دامغان:

این مسجد یکی از کهن ترین مساجد در شیوه خراسانی است.

نقشه مسجد برپایه  شبستان ستوندار است که بعدها در آن تغییراتی رخ داده، برای نمونه دهانه میانی در شبستان جنوبی بلندتر و بزرگتر شده است.نمای مسجد نیز دگرگون شده است و چفدهای مازه دار به چفدهای تیزه دار و جناغی تبدیل شده اند.نیارش این ساختمان همچون ساختمان های شیوه پارتی است.

در سنجش مسجد جامع فهرج با تاریخانه دامغان و شبستان زیر زمینی مسجد جامع سمنان اینگونه میتوان گفت که در این ساختمانها تلاش شده بلندای آسمانه کوتاه باشد، از همین رو برای نخستین بار در مسجد جامع سمنان از تاق های چهاربخش کم خیز، استفاده کرده اند. اما در مقابل آسمانه مسجد فهرج بلندای چشمگیری دارد و همچون ساختمانهای صدر اسلام، شکوهی غرورآمیز دارد. با این حال تهرنگ مسجد فهرج ساده تر از تاریخانه دامغان است زیرا شبستان تابستانی تاریخانه هفت دهانه در سه دهانه دارد، درحالی که فهرج تنها پنج دهانه در دو دهانه دارد.

در میانسرای تاریخانه، دهانه ایوان ها شرقی_غربی بیشتر از فهرج است.چفدهای تاریخانه و شبستان کهن مسجد جامع سمنان به جناقی تبدیل شده اند ولی فهرج هنوز خاگی است. و مهم تر از همه موارد، پوشش و آرایش پیشانی تاق ها، کوچکترین تفاوتی با تاق های ساسانی ندارد. مسجد فهرج از خشت هایی به اندازه یک “ارش” ساخته شده و نمای سیمگل و گل ریگ دارد. تاقچه های کوچک با نقش های شکنجی نمای آنرا آراسته تر کرده است، حتی نقش کنگره های تخت جمشید در آن دیده میشود.

مسجد جامع نایین:

این مسجد هم دارای شبستان ستوندار است و بخشی از آن از مسجدهای بومسلمی برگرفته شده است. کهن ترین بخش مسجد شبستان جنوبی است که در شیوه رازی تغییر کرد. نمای مسجد در شیوه رازی ساخته شده اما ویژگی های خراسانی را دارد.بلندای چفدها و تاق ها که از مازه دار به تیزه دار دگرگون شده اند، ویژگی های خراسانی را روشن میسازد.

در این مسجد برای نخستین بار چفدهای مازه دار به تیزه دار تبدیل شده اند. کمرپوش ها(اشکوب دوم در یک شبستان بلند) در شبستان جنوبی در سده هشتم به آن اضافه شد. گونه ای تاق پتکانه که شبیه کاربندی است و نیم تاق ها و ستون های شبستان ها از شیوه رازی هستند. روی ستونها گچ بری کار شده که در شیوه خراسانی از این کار پرهیز میشده. این مسجد کلا سادگی شیوه خراسانی را ندارد و آرایه های گچ بری کاربرد ساختمایه گرانتر و تیزه دار شدن پوشش ها این را تایید میکند.