14
اسفندPersian Moons Name
1400
46 بازدید

خلاصه کتاب سبک شناسی معماری ایرانی(بخش سوم: شیوه پارتی)

سبک شناسی معماری ایرانی(بخش سوم: شیوه پارتی)
نام کتاب: سبک شناسی معماری ایرانی
ناشر: انتشارات سروش دانش
نویسنده: دکتر محمدکریم پیرنیا
تدوین و گردآوری: دکتر غلامحسین معماریان
ویراستار: مهندس علی محمد رنجبر کرمانی
صفحه آرا: علی تصدیقیان
تصویر روی جلد: رولف بنی از کتاب ایران پل فیروزه
معماری پارتی:
در بخش سوم کتاب سبک شناسی معماری ایران، نویسنده به معرفی شیوه پارتی میپردازد. در این بخش اینگونه آمده است که:
قوم پارتوآ یا پارت یکی از شاخه های نژاد آریایی ایرانی است که در کتیبه داریوش اول، سرزمین آنها “پرثو” نامیده شده است و مرکز استقرار آنان شمال  خراسان کنونی بوده است. شیوه معماری پارتی پس از حمله اسکندر به ایران  پدیدار شد و در دوره های اشکانی، ساسانی، صدراسلام و در بعضی مناطق حتی بعداز اسلام تا سده سوم و چهارم هجری دنبال شد که متاسفانه آثار کمی از روزگار نخست آن در ایران بجا مانده است. پس از سلوکیان (جانشینان اسکندر) اشکانیان روی کار آمدند و از سال 250 پیش از میلاد تا 224 پس از آن بر ایران فرمانروایی کردند و درنهایت بدست اردشیر ساسانی برافتادند.
معماری یونانی:
میتوان گفت معماری پیشرفته ترین هنر یونانی است و بخاطر ظرافت، نظم و تزیینات ویژه آن در طول تاریخ معماری اروپا در چندین دوره بعد، از آن تقلید شده است. البته این خصوصیات معماری یونانی موجب تنوع نمیشده و سرانجام باعث شد که در آن دوران، معماری از قاعده های بدست آمده پا فراتر نگذارد و به همین خاطر تکرار در طرح و شکل ساختمان های یونانی فراوان است. اما در مقابل در معماری ایرانی در زمان ساسانیان دو ساختمان را نمیتوان یافت که در طرح، کاملا شبیه به هم باشند. معماران ایرانی در ساختمان ها از اصل “جفت” و “پدجفت” یا به عبارت دیگر “قرینگی” و “ناقرینگی” بهره میگرفتند. آنها در ساختمان هایی که برای نیارش بود مثل مهرابه ها و کاخ های پذیرایی از جفت یا قرینگی بهره میبردند و در مقابل در ساختمان های مسکونی یا کاخ ها که باید تنوع ایجاد میشد از “پدجفت” بهره میگرفتند.
نیارش یونانی:
یکی از دلایل کنار گذاشتن معماری یونانی نوع ساختمایه آن بوده است. چون در یونان و روم معادن سنگ ساختمانی خوب و بدون رگه یافت میشد، ستونهایی به طول 20متر را از سنگ می ساختند. در ایران نیز معادن بزرگ سنگ یافت میشوند برای مثال در فخرآباد در نزدیکی یزد، معدن بزرگ سنگی وجود داشت که حتی در آن سنگ لایه لایه بود و نیاز به بریدن نداشت اما چون کاربرد سنگ با اقلیم ایران هماهنگی نداشته از سنگ استفاده نمیکردند و بیشتر به جای آن خشت بود.
درمورد شکوه و بلندای زیاد میبینیم که برای نمونه اتاق خشایار شاه در تخت جمشید اندازه ای حدود 3.5 *5 متر دارد، ولی در بناهای ساسانی همین اندازه در بلندا دیده میشود که شاید دلیل آن استفاده از تاق و گنبدها باشد که باعث میشد بلندا را بسیار نشان دهد. تنها چیزی که امروزه از شیوه یونانی در ایران یافت میشود دو ستون از ایونی در نزدیکی محلات در “معبد خرهه” است.
در هر حال با وجود جاذبه تمدن یونانی پارتها دنبال آن نرفته و حتی به دنبال معماری هخامنشی نیز نرفتند. از طرف دیگر برای رسیدن به خودبسندگی و استفاده از ساختمایه ایدری و بوم آورد نمیتوانستند آن را مانند دوره هخامنشی از راه های دور بدست بیاورند و سعی کردند همانند ایلامیان از ساختمایه بوم آورد بهره گیری کنند و به همین دلیل به نوآوری بزرگی در طول تاریخ بشر دست یافتند که همان “پوشش های تاقی در دهانه های بزرگ” و “گنبد در زمینه چهارگوش” می باشد. با اینکه پیش از آن از پوشش های تاقی در ایران بهره گیری میشد اما پارتها با توان بسیار بالا پوشش هایی با دهانه های بسیار بزرگ را از ساختمایه های بوم آورد پوشانده اند که این پوشش های تاقی در هیچ زمانی مانند شیوه پارتی رایج نبوده است.
کتاب در ادامه اشاره میکند که برخلاف شیوه پارسی از شیوه پارتی نمونه های زیادی برجای مانده است که متاسفانه در ایران بنایی پیدا نشده است تنها یکی دو مورد که با دید مشکوک از اواخر اشکانی و اوایل ساسانی می دانند. کتاب از بناهای سبک پارتی آثاری ازجمله کاخ نسا، کاخ آشور، معبد آناهیتا، بازه هور، کوه خواجه، آتشکده فیروزآباد، قلعه دختر، آتشکده نیاسر، کاخ بیشابور، ایوان مداین، ایوان کرخه، کاخ سروستان، کاخ دامغان و کاخ خسرو را نام برده است و توضیحاتی در مورد آنها ارائه داده است.
در ادامه مطلب دو مورد از شاخص ترین آثار این سبک را به اختصار معرفی میکنیم:
تخت سلیمان:
تخت سلیمان یا آتشکده آذرگشنسب در تکاب آذربایجان یکی از بزرگترین اتشکده ها بوده است.
آتشکده فضای گنبدداری بوده است که در جلوی آن ایوان بوده و همچنین دو دروازه عمومی و خصوصی برای ورود به آن داشته است. درکنار آن ایوان خسرو یا محل تاجگذاری خسرو قرار داشته است. در سمت چپ آتشکده یک مدرسه و در پشت آن خانه استادان جای داشته گفته میشود شاید این مدرسه ای مربوط به علوم ریاضی بوده. در پشت آتشکده رصد خانه و در کنار آن جایی برای نیایش آناهیتا یا ایزد آب بوده است. بعدها پیرامون آن را خانه های خشتی ساخته اند که به مرور زمان ویران شده است.
این بنا را میتوان یک مجموعه کامل و یکی از الگوهای همه مجتمع های ساختمانی که بعدها در ایران ساخته شده دانست.
کاخ سروستان:
این کاخ در باغ بزرگی بوده و خود نیز دارای یک میانسرا است که گرداگرد آن فضاهای مختلفی وجود دارد.محل نشیمن اتاق چهارگوشه ای با پوشش گنبدی است که از سویی به میانسرا و از سوی دیگر به باغ پیرامون ساختمان راه دارد.
این گنبدخانه به تالار دراز در سمت راست خود بنام سفره خانه راه دارد که در کنار دیوارهای طولی آن ستونهای جفتی کار شده است.در انتهای آن بزم گاه جای دارد که دارای کمرپوش یا نیم طبقه بوده و در بالای آن نوازندگان می نشستند.طبقه زیرین بزم گاه در پشت آن به ابدارخانه راه داشته.در سمت چپ اتاق نشیمن پیشخانی دارد که در کنار آن حوض خانه است.در جلوی آن ایوان بزرگی است.در پشت پیشخان یک اتاق خواب دونفره و پشت آن یک خواب یک نفره جای دارد که هر دو دید به میانسرا دارند.
در بخش شمالی آبریزگاه گرمابه و انبار جای دارند. این تنوع در طراحی حتی در پوشش های کاخ نیز دیده میشود.اتاق نشیمن مجموعه، گنبدی با چفد بیز است که با مصالح سنگ و آجری کار شده است. سفره خانه تاق آهنگ داشته است.
در خاتمه این بخش نویسنده بعد از معرفی و برررسی چند نمونه از آثار سبک پارتی، چند مورد از ویژگی های این سبک را در سه شاخه معماری، نیارش و آرایه بیان کرده است. این ویژگی ها به شرح زیر است.
معماری:
گوناگونی در طرح ها و بهره گیری از اندام های گوناگون.
جفت سازی در نیایشگاه ها و کاخ های پذیرایی.
پادجفت سازی در کاخ های مسکونی و خانه ها.
درونگرایی با بهره گیری از میانسرا.
شکوه و عظمت دادن به ساختمان ها با بلند ساختن آنها.
نیارش:
بهره گیری از آسمانه های خمیده تاقی و گنبدی(تاق آهنگ، تاق و تویزه و نیم گنبد).
بهره گیری از چفد های مازه دار برای تاق ها و گنبدها.
پی سازی با سنگ لاشه.
گوشه سازی چوبی، سکنج، ترمبه و فیلپوش در زیر گنبدها.
ساختمایه های بوم آورد، سنگ لاشه، خشت و آجر، ملات گیر چارو.
آرایه:
گچ بری با خطوط شکسته و خمیده.
بهره گیری از کنگره ها و کوردر ها در نمای ساختمان.